Η Ιστορία στις πηγές της. Παραμύθια της Μικράς Ασίας

Μια από τις ωραιότερες συνεργασίες μου, η συμμετοχή μου στη σειρά ηχητικών αφηγήσεων που οργάνωσε το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, ώστε να φέρει τους ακροατές σε επαφή με τη λαογραφική παράδοση της Μικράς Ασίας, έτσι όπως αυτή μεταφέρθηκε μέσα από την ιστορική πηγή των Μικρασιατικών Χρονικών. Τα Μικρασιατικά Χρονικά αποτελούν την πρώτη συστηματική καταγραφή παραδόσεων από τη Μικρά Ασία, σχεδόν αμέσως μετά την Καταστροφή.

Ηχογράφησα δύο παραμύθια, σε ελεύθερη απόδοση και με τη συνοδεία μουσικών οργάνων που διαχειρίστηκα η ίδια. Η ηχογράφηση, εκτός από τις διάφορες ποιότητες και τονικότητες της φωνής που χρησιμοποιώ και στις ζωντανές αφηγήσεις, μου έδωσε τη δυνατότητα να δοκιμάσω κάποια εφέ περισσότερα, ώστε να εμπλουτίσω την ακουστική απόλαυση.

Προχωρώ σε τέτοιους πειραματισμούς πάντα με την μεγαλύτερη προσοχή ώστε να διαφυλάξω την λιτότητα και το άρτιο μέτρο που έχουν πάντα οι αφηγήσεις που ακολουθούν τον παραδοσιακό δρόμο, τον οποίο υπηρετώ. Η ηχογράφηση έγινε με ζωντανό ρέον λόγο, αφού δεν αποστηθίζω ποτέ το προφορικό υλικό, και αφού μου δόθηκε αυτή η δυνατότητα από το Ίδρυμα Λασκαρίδη, ακολουθώντας σαν σχεδιάγραμμα την παραλλαγή των πηγών, στο κάθε καταγεγραμμένο παραμύθι.

Όσον αφορά το παραμύθι “Το γενναίο βασιλόπουλο”, το επέλεξα διότι είναι το αγαπημένο μου παραμύθι, το οποίο έχω καταγράψει και στην Θεσσαλική παραλλαγή του, όπως μου το αφηγούνταν ο παππούς μου Δημήτρης Κουτσαργιώτης.

Είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραμύθια γεμάτο περιπέτειες, βασιλόπουλα και όμορφες κοπέλες, δράκους και δρακόφιδα, καταβάσεις σε Κάτω Κόσμους και άλλα πολλά!!!

Το παραμύθι καταγράφηκε στο χωριό Κόλντερε, το οποίο βρίσκεται βορειοανατολικά της Σμύρνης, στη διοικητική επαρχία της Μαγνησίας, της σημερινής Μανίσας (Manisa) και περιλαμβάνεται στον 7ο τόμο των Μικρασιατικών Χρονικών. Στην περιοχή εγκαταστάθηκαν ελληνορθόδοξοι πληθυσμοί ήδη από τα μέσα του 18ου αιώνα, ενώ στις αρχές του 20ού ο πληθυσμός ήταν στην πλειονότητά του ελληνικός. Παρά τη συγκριτικά «ελάσσονα» σημασία του χωριού Κόλντερε, αποδεικνύεται ξεκάθαρα μια πληθώρα κοιτίδων ελληνισμού στην περιοχή. Ασχέτως του γεωγραφικού μεγέθους, η Μικρά Ασία είχε διάσπαρτες εστίες ελληνισμού, η πλειονότητα των οποίων είχε τη δική της παράδοση. Ενδιαφέρον στοιχείο αποτελεί η τυπολογία του παραμυθιού, καθώς ακούγοντάς το, πολλοί θα διαπιστώσουν ότι έχουν ακούσει παραλλαγές του από άλλες περιοχές της Ελλάδας ή και της Μικράς Ασίας.

Η Χιονίστρα, είναι μια παραλλαγή της γνωστής Χιονάτης, ιδιαίτερα εντυπωσιακή και προέρχεται από την Κίο της Βιθυνίας (σήμερα Gemlik). Ιδρύεται τον 7ο – 8ο αιώνα π.Χ.από Μιλήσιους και λόγω της κομβικής της θέσης στις ακτές της Προποντίδας, παραμένει ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του ελληνισμού, τόσο στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όσο και αργότερα. Στα 1919, ο πληθυσμός της ανέρχεται σε περίπου 5.000 κατοίκους, εκ των οποίων 4.630 ήταν Έλληνες. Με την καταστροφή, η πόλη ερημώνεται και οι κάτοικοί της ιδρύουν πια στην Ελλάδα νέους οικισμούς, όπως η Νέα Κίος στην Αργολίδα. 

Η Χιονίστρα μας παραδίδεται στον 4ο –και εξαντλημένο– τόμο των Μικρασιατικών Χρονικών (1948). Συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή παραμυθιών της Ελπινίκης Σταμούλη Σαράντη, μίας από τις πιο πλούσιες συλλογές Μικρασιατικών παραμυθιών.

Ένα από τα πιο αγαπημένα λαϊκά παραμύθια όλων των εποχών, η Χιονάτη, γνωστή από τη συλλογή των αδερφών Grimm και στις μέρες μας διάσημη, λόγω της ταινίας του Walt Disney, αλλά από και νεότερες κινηματογραφικές εκδοχές της, συναντάται εδώ σε μια ωραιότατη Μικρασιάτικη παραλλαγή. Το θέμα του παραμυθιού είναι ιδιαίτερα αγαπητό και διαδεδομένο στη Μ. Ασία, και στις ελληνικές παραλλαγές του, βρίσκουμε ένα πλήθος από ωραιότατα μοτίβα, καθώς και διαφορετικές πλοκές στην εξέλιξη της ιστορίας.

Είναι για μένα τιμή και χαρά να βοηθήσω να γνωστοποιηθεί στις νεότερες γενιές το παραμύθι, σε μια ελληνική του εκδοχή, μέσα από το προφορικό “ζωντάνεμα” του, στο podcast του Ιδρύματος Λασκαρίδη.
 
Στην αφήγησή μου, έμεινα πολύ κοντά στο πρωτότυπο κείμενο και πρόσθεσα μόνον ένα επεισόδιο (με το φαρμακωμένο ζωνάρι) στην προσέγγιση της μητριάς, διότι στα λαϊκά παραμύθια έχουμε πάντα το στοιχείο της τριαδικότητας, που στην συγκεκριμένη καταγραφή λείπει.
 
Τέλος, επέλεξα να ενσωματώσω κάποια ηχητικά εφέ, εφόσον η τεχνολογία μας δίνει αυτήν την δυνατότητα, πάντα όμως με φυσικούς ήχους, από τη φωνή μου και από τα απλά μουσικά μου όργανα, χωρίς να “προδίδω”, θέλω να πιστεύω, τη λιτότητα που αποτελεί βασικό γνώρισμα της λειτουργικότητας της αφήγησης των λαϊκών παραμυθιών.

Σάσα Βούλγαρη (από την δημοσίευση της ηχογράφησης).

Αλλά καλύτερα να ακούσετε τα παραμύθια!!!

Ακούστε τη συνέντευξη στο Livemedia, για να μάθετε πληροφορίες για τα παραμύθια, και για τα υπέροχα παλιά βιβλία που κρύβονται στην βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Αικατερίνη Λασκαρίδη!!!